زندگانی ابودجانه و مزارات منسوب به او
47 بازدید
موضوع: رجال و تراجم

  زندگانی ابودجانه و مزارات منسوب به او


ابو دجانه

سماک بن اوس بن خرشة بن لوذان بن عبدوة بن ثعلبة انصاري، مشهور به کنيه‌اش، ابو دجانه، و ملقب به «ذي المشهره» از طايفة «اوس» است.[1] او از صحابي پيامبر9 و از انصار و دلاوران و شجاعان عرب به شمار مي‌آمد. در جنگ‌هاي بدر و احد و ديگر غزوات پيامبر9 شرکت داشت.[2] در جنگ احد، پيامبر9 شمشيري بدو بخشيد.[3] او از معدود اصحابي بود که در بهبوهه جنگ احد که مشرکان به پيامبر9 حمره کردند از آن حضرت جدا نشد[4] و به همين سبب پيامبر9 او را دعا فرمود.[5]

در سال 4ق پس از پيروزي مسلمانان بر يهوديان بني نضير، پيامبر9 اموال ايشان را ميان مهاجران تقسيم کرد و از بين انصار تنها به ابودجانه و سهل بن حنيف که فقير بودند سهمي اختصاص داد.[6] نقل شده که ابودجانه در روز احد با تکبر و تبختر در وسط ميدان راه ميرفت. پيغمبر فرمود: اينگونه راه رفتن را خدا دشمن دارد جز هنگام نبرد در راه خدا.[7] از حضور او در نبرد خيبر و جنگاوري او در اين جنگ گزارش‌هايي در منابع تاريخي وجود دارد.[8]

زمان و مکان وفات

بيشتر منابع تاريخي شهادت او را در جنگ يمامه (واقع در عربستان امروزي) و در نبرد سپاه مسلمانان با مسليمه کذاب که از مدعيان پيامبري بود دانسته اند. بر اساس اين روايات هنگامي که پيروان مسيلمة کذاب به باغي پناه برده بودند، وي شجاعانه مسلمانان را به جنگ برانگيخت و بر اثر پايداري و شجاعت او مسلمانان به درون باغ نفوذ يافتند، او به مسيلمة کذاب زخمي زد و خود نيز به شهادت رسيد[9] و به قولي مسيلمه او را به شهادت رساند.[10]. با اين حال برخي از نويسندگان معتقدند که او زنده بود و در حکومت امام علي7 در جنگ‌هاي آن حضرت شرکت داشت.[11]

درباره اين اختلاف در منابع تاريخي و تراجم نگاري از گذشته مباحثي مطرح شده است چنان که برخي از پژوهشگران در جمع بندي اين اختلافات نوشته‌اند:

«شباهت نام ابودجانه (سماک بن اوس بن خرشة)، با سماک بن مخرمه اسدي که از عثمانيان بود و از امام علي7 کناره گرفت[12] يا سماک بن خرشة جعفي،[13] سبب شده تا برخي گمان برند که وي در جنگ صفين حضور داشته است.[14]

طبري نيز در اخباري که در فتوح زمان عمر بن خطاب، از سيف بن عمر تميسي نقل کرده، از سماک بن خرشة انصاري نام برده است که در فتح برخي از نواحي ايران شرکت داشته است، اما اين يک، کنية ابودجانه ندارد،[15] برخي از پژوهشگران[16] معتقدند که اين سماک بن خرشة انصاري ياد شده در تاريخ طبري، اساساً بر ساختة سيف بن عمر تميمي است.»[17]

چنان که نويسنده الاصابه از سيف بن عمر نقل کرده سماک بن خرشه اي که در فتوح ايران و نيز در همدان حضور داشته، فردي غير از ابو دجانه بوده که در برخي روايات نيز به حضور او در قادسيه اشاره شده است.[18]

مزارهاي منسوب به ابو دجانه در ايران

مزاری در ريجاب دلاهو

[19]

اين آرامگاه در نزديکي ريجاب از توابع شهرستان دالاهو و در 16 کيلومتري شمال شرق شهر سرپل ذهاب، در دامنة جنوب غربي کوه‌هاي رعنا و سر به فلک کشيدة دالاهو، و در 120 کيلومتري شمال غرب شهرستان کرمانشاه واقع شده است.

در ميان قبرستان قديمي ريجاب که از صدر اسلام باقي مانده، تعدادي آرامگاه به سبک چهار طاقي‌هاي دورة ساساني به چشم مي‌خورد. در ميان اين قبور، بناي عظيمي ديده مي‌شود که اهالي محل آن را «مقبرة ابودجانة انصاري» صحابة رسول خدا9 مي‌دانند و از احترام خاصي برخوردار است.[20]

پلان آرامگاه چهار ضلعي است و بر فراز آن گنبدي مخروطي شکل قرار دارد که ارتفاع آن قريب به سه متر است. در جنوب آرامگاه، بناي ديگري شبيه به آن، ولي در ابعاد کوچک‌تر ساخته شده و در داخل آن چند سنگ قبر به چشم مي‌خورد. اين دو آرامگاه بالاشه سنگ و ملاط گچ ساخته شده و سطوح بيروني و داخل آن با ملاط گچ اندود شده است. در سال 1369ش از سوي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري، مرمت وسيعي انجام گفته است که از جمله آنها مي‌توان به حفر کانالي به طول 40 و عرض 15/1 و عمق 20/1 متر براي مهار آبي که از کنار بقعه مي‌گذشت و به زير بنا نفوذ کرده بود و احتمال ريزش آن مي‌رفت، قالب گذاري کانال، شفته ريزي با مخلوط آهک و گل رس به طول 25 و عرض 5/1 و عمق 20/1 متر، و چيدن ديوار در دو طرف کانال با سنگ کارون و ملاط ماسه و سيمان، مقاوم سازي اطراف و گنبد بنا اشاره کرد.[21] اين بنا به شمارة 17556 و در تاريخ 6/12/1385 به ثبت آثار ملي و تاريخي رسيده است.[22]

چنان که گفته شد بنابر گزارش منابع تاريخي، ابودجانه در يمامه واقع در جزيره العرب به شهادت رسيده است و از اين رو انتساب اين قبر به ابودجانه بسيار بعيد مي‌نمايد به طوري که آشکار است، در استان کرمانشاه قبور ديگري به بزرگان و صحابه منسوب است که دربارة صحت همة آنان بحث است.[23] با توضيحات فوق، اثبات اين که چه کسي در آرامگاه ريجاب، مدفون است هنوز ممکن نيست و قدمت گورستان و بقعه حکايت از مدفون بودن شخصي در صدر اسلام دارد که نام و نسبش بر ما مخفي مانده است.

مزاری در قزوين

در ابتداي روستاي لهارد (شارد)، در 36 کيلومتري جنوب شرقي شهر قزوين، آرامگاهي قرار دارد که به اعتقاد اهالي، متعلق به ابودجانة انصاري است.

ساختمان آرامگاه، بنايي تازه ساخته است که از داخل به صورت شش ضلعي است و هريک از اضلاع آن دو متر و در آن از جانب مشرق باز مي‌شود و دو پنجره در جنوب و شرق دارد. ايواين به ارتفاع تقريبي 15/2 و طول 3 متر در جانب مشرق شده و در دو طرف آن، دو گلدستة کوچک احداث شده است. در وسط بقعه، ضريح چوبي به ابعاد 1 × 50/1 و ارتفاع 20/1 متر از مرقد محافظت مي‌کند. در بالاي بقعه، گنبدي کلاهخودي به صورت دوپوش به قطره و ارتفاع بيش از 6 متر قرار دارد که نماي خارجي آن را ايزوگام کرده‌اند.

در تابلويي که در داخل بقعه بر ديوار نصب شده، متن زير نگاشته شده است:

آستانه مبارکه ابودجانه، از اصحاب رسول اکرم9 بازسازي توسط مشهدي درويش در سال 1376ش.[24]

متأسفانه دربارة شخص مدفون در اين بقعه، به دلايلي که پيشتر گذشت نمي‌توان اظهارنظر قطعي نمود، اما مي‌دانيم که اين قبر از آن ابودجانة انصاري، صحابة رسول خدا9 نيست.

حمد الله مستوفي در کتاب خود ابو دجانه را از واليان امير المومنين بر قزوين شمرده و به حضور او در جنگ ديلم اشاره کرده و او را اولين والي دشتبي قزوين به حساب آورده است.[25] او در تاريخ گزيده در اين باب مي‌نويسند:

«ابو دجانه سماك بن خرشه انصارى. در جنگ مسيلمه كذاب به يمامه، مردى بسيار نمود و در قتل او، شريك وحشى بود و در حرب ديلم همچنين و مدتى والى ناحيه دشتبى قزوين بود. بولايت مامشان رود همدان مدفونست.»[26]

مزاری در همدان

چنان که ديديم حمد الله مستوفي از محل دفن ابودجانه در مامشان رود همدان خبر داده است.به نوشته نويسنده هزار مزار ایران: ماشان رود يا ماوشان در عصر ما همان محلّى است که آن را «وفرجين» مى‏نامند و مردم آن‌جا را «امامزاده کوه» مى‏گويند. عقيده مردم اين است که قبر «محسن بن على» در آنجاست و در کنار آن، قبر ابودجانه است. قضيه به اين نحو در بين مردم اشتهار دارد و قبر ابودجانه را هم حمد اللَّه مستوفى بدان اشاره کرده و آن را در همدان دانسته.

مؤلف کتاب هزار مزار ایران در جاى ديگر از کتابش مى‏نويسد: «اين مقبره در ده وفرجين از دهکده‏هاى نزديک همدان قرار دارد که تابستان مردم زيادى به زيارت آن‌جا مى‏روند. بقعه کوچکى در آن وجود دارد. يکى را مردم متعلّق به محسن بن على مى‏دانند و ديگرى را قبر ابودجانه انصارى مى‏شناسند. اين محل همان ماوشان است که ذکرش گذشت.[27]

چنان که گفته شد احتمال دارد در اين روايات ابو دجانه سماک بن خرشه با سماک بن مخرمه که حضورش در نبرد ديلم در منابع تاريخ و تراجم نگاري ذکر شده،[28] خلط شده باشد.

توصیف مزار ابودجانه درهمدان

بقعة امامزاده محسن و مقبره ابودجانه انصاری در روستاى وفرجين در 16 كيلومترى همدان واقع شده و به علّت استقرار در يكى از درّه‏هاى مصفّا و دلگشاى دامنه كوه الوند به امامزاده كوه يا امامزاده كوهستان نيز مشهور است. بنا از آثار دورة مغول و قرن هشتم هجرى قمری است.

ساختمان بقعه از جبهه بيرون به شكل مستطيل است. نماى آن از يك ايوان بزرگ كه بر فراز ورودى مقبره احداث شده و اتاق‌هايى دو طبقه در دو سوى ايوان آن قرار دارد، تشكيل شده است.

ساختمان مركزى امامزاده مشتمل بر دو حرم پيوسته با دو گنبد دو پوشه است كه پوشش دوّم صحابه (شبستان اوّل) فرو ريخته بود و در سالیان اخیر توسط میراث فرهنگی مرمّت شده است. پلان داخلى مقبره از دو شبستان مربّع شكل تشكيل شده است. شبستان اوّل مدفن سه تن از صحابه است که نام ابودجانه از شهرت بیشتری برخوردار است ونام دو صحابه دیگر معلوم نیست.

بر فراز هر دو شبستان، گنبدهاي نسبتاً بزرگی ساخته شده است، نحوه تبديل مربّع به دايره، با كمك گوشواره‌هايى انجام گرفته است.

ديوارهاى سكوى گور صحابه، پوشيده از كاشى‏هاى كوكبى، مثلثى، صليبى و چند ضلعى است كه در حدود 250 سانتى‌متر طول، 150 سانتى‌متر عرض و یک متر ارتفاع دارند. اين
شواهد نشان مى‏دهند كه هر چند امروزه بناى امامزاده
فاقد تزئينات است، ولى به يقين در زمان ساخت، داراى تزيينات كاشى كارى و گچبرى بوده است.

روى گور امامزاده آثارى از سنگ قبر ديده نمى‏شود و گور صحابه را نيز سكويى با پوشش كاشى پوشانده است. روى قبر امامزاده يك صندوق چوبى با حاشيه بندى و طرح‏هاى شكيل هندسى وجود دارد كه در داخل حاشيه آن هويّت امامزاده و صلوات بر محمّد و آل محمّد به گونه‏اى زيبا در ميان گل و بوته‏هاى ظريف تكرار شده و تاريخ ساخت آن نيز سال 935 هـ . ق نوشته شده است. روى اين صندوق، ضريح نسبتاً بزرگى از چوب به صورت مشبك و گره بندى قرار گرفته است. در شجره نامه امامزاده سال بناى آن را 735 هـ . ق ذكر كرده‏اند. نحوه كارِ زير گنبد و شكل قوس پوشش زيرين و زبرين، هر دو مؤيد اين امر است كه بنا به قرن هفتم و هشتم هجرى مربوط بوده است.

پوشش بيرونى گنبد، مربوط به دورة نخستين بوده كه فرو ريخته و به تازگى تعمير و باز سازى شده است، اما پوشش حرم امامزاده كه بر روى طبق يا گردنى هشت ضلعى آجرى بر پا شده، در نهايت تناسب و زيبايى سالم مانده است. تمامى سطح گنبد با آجر پوشيده شده و چند نقش كاشى فيروزه‏اى به صورت يك طرح هندسى، بر گيرايى آن مى‏افزايد، شكل كلّى بنا از خارج با بناى 72 تن ساروق اراك، مربوط به قرن ششم هجرى، قابل مقايسه است. اين بنا به شمارة 823 و در تاريخ 01/01/1347 به ثبت آثار ملّی و تاريخى رسيده است[29].

مزاری در تبریز/ خليجان

در حومه شهر تبريز نيز مقبره‌اي منسوب به ابودجانه وجود دارد. نويسنده کتاب آذربايجان در سير تاريخ ايران ضمن اشاره به اين مقبره در قريه خليجان به معرفي ابودجانه پرداخته و با توجه به روايات تاريخي درباره محل وفات او در صحت انتساب اين مقبره ترديد کرده است.[30]

در کتاب فرهنگ جامع امامزادگان و بقاع متبرکه آذربايجان شرقي درباره اين بقعه چنين آمده است:‌

«تاريخ ساخت و سازنده بناي حاضر مشخص نيست ولي در سال 1349 و 1348شمسي تعمير و مرمت شده است. پلان بقعه مستطيل شکل و ابعاد آن 30/13*70/6 متر است. بقعه داراي صحن مستطيل شکلي است که تنها ورودي آن در ضلع جنوبي تعبيه شده و بالاي آن سنگ مرر طوسي رنگي قرار دارد و زيارت اهل قبول بر روي آن حک شده است.

کف صحن با موزائيک پوشانده شده و ديوارهاي آن با آجر اجرا شده است. داخل صحن مزار هشت تن از شهيدان سرفراز انتقلاب اسلامي و قبر يکي از علماي محلي قرار دارد و ديوارهاي آن با رنگ سبز رنگ‌آمزيزي شده است. در آهني بقعه، در نماي جنوبي قرار دادر و بالاي در، دو سنگ نوشته قرار دادر که متن آنها بدين قرار است:

الله الله

مزار ابو دجانه انصاري در قريه خلجان است، تعمير دويمي مزار شريف 1389 قمري، مرقد مطهر ابو دجانه انصاري

نماي بيروني بقعه فاقد نماکاري است و نماي داخلي با آجر فشاري اجرا شده است. بقعه به شکل چهار طاقي ساخته شده و سطح دروني گنبد ضربي نيز فاقد نماکاري است. بقعه پنجره‌اي رو به محوطه بيرون ندارد و تنها يک بازشوي آهني کوچک دارد. کف بقعه با فرض، موکت و پتو مفروش شده و ضريح زير گنبد قرار دارد. ضريح از جنس آه است و روي سنگ مرمر سوار شده است. روي قبر، سنگ گرانيت سياه رنگي وجود دارد که عبارات زير روي آن حک شده است.

حضرت ابو دجانه انصاري صحابه حضرت رسول اکرم9

زينت وئراق ابودجانه پيرنه

قالخاق توتاق دشمن لرين تيرينه

شهيد اولوب قيام ائده جاق گينه

سلام اولسون پيغمبرين شيرينه

مهدي ظهور ائدن وقتده هر زمان

لبيک يا ملوا گله جاق ديلينه

سر درود وقف اکبر صاريخان اسعدي

روي قبر و ضريح با پارچه سبز رنگ پوشانده شده و بر روي ضريح گلدان و گل مصنوعي قرار داده‌اند. بام و سطح خارجي بقعه با ملاط سيمان اجرا شده و نبد با رنگ سبز، رنگ آميزي شده و بالاي گنبد سه پرچم نصب شده است. در ضلع شمالي بقعه، قبرستان قديمي روستا قرار دارد که در حال حاضر متروکه شده و لي هنوز برخي از سنگ قبرهاي آن موجود است»[31]

اولین شخصی که با تردید مزار موجود را در خلجان، منسوب به ابودجانه دانسته ف حافظ حسین کربلائی است، او می نویسد:"مرقد و مزار ابو دجانه انصاری –رضی الله عنه-در قریه خلیجان است از اعمال سرد صحرا. وی از مشهور ترین صحابه است. فاما صاحب این مزار که به یقین ابودجانه باشد معلومم نیست زیرا در کتابی دیده نشده و از ثقه ای نشنیده ه اما بر افواه و السنه مردم خصوصا رعایای آن الکا مذکور است که وی ابودجانه است."[32]

ملا محمد امین حشری تبریزی در این باره می نویسد:

"مزار روحانیت آثار ابودجانه انصاری – علیه الرحمه الملک الباری- در قریه خلیجان است. او را بعضی، از تابعین می دانند و بعضی، از صحابه اش می خوانند، اشهر روایت آن است که از اصحاب است وبا اسامه به این دیار آمد ئدر غزا داد مردانگی می داد تا به شرف شهادت رسید. والله اعلم."[33]

اسار علی شاه هم پس از ذکر قسمتی از خدمات و غزوات وی می نویسد:

"با اسامه به ایران آمده و در یکی از قلاع آذربایجان شربت شهادت چشیده در قریه خلجان خاکریزش کردند."[34]

سید محمد ضا طباطبایی تبریزی هم می نویسد:

"ابودجانه انصاری در قریه خلجان مدفون است."[35]

میرزا جعفر سلطان القرایی نیز در حاشیه روضات الجنان می نویسد:

"این قبر که در قریه خلیجان تبریز به نام ابودجانه انصاری صاحب رسول الله مشهورو اکنون نیز زیارتگاه است و همچنین قبری که مستوفی در تاریخ گزیده و نزهه القلوب در مامشان همدان به اسم وی معرفی می کند، بی وجه وظاهرا هیچ یک را جز شهرت، مستند صریح و صحیح دیگر در دست نیست."[36]


[1] . انساب الاشراف 2: 36؛ النسب: 42؛ جمهرة النسب: 39؛ السير والمغازي: 326.

[2] . المغازي 1: 76؛ اسد الغابه 2: 186؛ الابه في تمييز الصحابه 4: 185 ـ 187.

[3] . السيرة النبويه 3: 87؛ الطبقات الکبري 3: 556 ـ 557.

[4] . السيرة النبويه 3: 71؛ الطبقات الکبري 3: 556 ـ 557.

[5] . همان 1: 246؛ الانساب 1: 320.

[6] . الفتوح 1: 18ـ 19؛ الردة: 72 و 74.

[7]. تاريخ الطبري، ج2، ص 511

[8]. المغازي، ج2، ص 654، 668

[9] . الانساب 1: 110؛ الطبقات الکبري 3: 557.

[10] . الطبقات الکبري 3، 57؛ تاريخ يعقوبي 2: 130؛ المعارف، ابن قتيبه، ص 271

[11] . الاستيعاب، ج2، ص 652

[12] . الغارات 1: 323 و 484؛ الفتوح 2: 348؛ المؤتلف و المختلف 1: 313 ـ 314.

[13] . وقعة صفين: 375.

[14] . الاستيعاب 2: 651 ـ 652؛ الاصابه 2: 128.

[15] . تاريخ طبري 3: 581؛ 4: 148 ـ 149، 153 ـ 155، تجارب السلف 1: 249، تاريخ جرجان: 6 ـ 7.

[16] . خمسون و مائة صحابي مختلف 2: 193ـ204.

[17] . دايرة المعارف بزرگ اسلامي 5: 451 ـ 452.

[18]. الاصابه في معرفه الصحابه، ج3، ص 147

[19] . ريجاب، به علت وجود چشمه‌سارهاي زلال و پرآب و رودخانة هلوند (الوند) به معني شيرين آمده و از چشم اندازهاي طبيعي ناردي در غرب يران برخوردار است، به طوري که اين منابع طبيعي غني، باعث اسکان اقوام و طوايف مختلف کرد (جاف، اورامي، گوران) شده است. آثار باستاني فراوان و تاريخي همچون ديوار دفاعي يزدگرد سوم و آتشگاه ريجاب که جاي خود را به مسجد ريجاب داده، گوياي تاريخي درخشان در اين منطقه دارد به خصوص مشهور است که مسجد ريجاب، جزو اولين مساجد ساخته شده در ايران است که به دستور عبدالله بن عمر بن خطاب انجام گرفته است. وسعت ريجاب چهل کيلومتر مربع و داراي 15 روستا است. مرتفع‌ترين نقطه ريجاب، 254 متر و پست‌ترين نقطه 500 متر از سطح دريا ارتفاع دارد. طبق آمار سال 1375، داراي 1086 خانوار و جمعيتي حدود 6064 نفر دارد. رج چشم انداز گردشگري منطقة ريجاب: 35 و 62.

[20] . امامزادگان و بقاع متبرکة استان کرمانشاه ص 172.

[21] . هزار مزار ايران، استان کرمانشان ص 31.

[22] . فهرست بناهاي ثبت شدة ايران ص 12.

[23] . امامزادگان و بقاع متبرکة استان کرمانشاه ص174.

[24] . مزارات قزوين 1: 72.

[25]. تاريخ کزيده، ص787؛ 793

[26]. تاريخ گزيده، ص 216

[27]. هزار مزار ایران ، استان همدان ص 116-117.

[28]. اسد الغابه، ج2، ص 300

[29]. هزار مزار ایران ، استان همدان ص114-115.

[30]. آذربايجان در سير تاريخ ايران از آغاز تا اسلام، ج3، ص 737-738

[31]. فرهنگ جامع امامزادگان و بقاع متبرکه آذربايجان شرقي، ج1، ص 542-545

[32].روضات الجنات ج1 ص 26، فرهنگ جامع امامزادگان و بقاع متبرکه آذربایجان ج1 ص 554.

[33]. روضه اطهار ص 23.

[34]. منظر الاولیاء ص 39.

[35]. تاریخ اولاد اطهارص7.

[36].روضات الجنان ج1 ص 546.